Бұл мақалада ғылыми теориялар мен реалдықтың өзара байланысы мәселесі ХХ ғасырдың көрнекті ғылым философтары – К. Поппер, Т. Кун және И. Лакатош еңбектерінің негізінде кешенді түрде талданады. Зерттеудің басты мақсаты – ғылымның даму логикасын, оның реалдықты бейнелеу қабілетін және ғылыми рационалдылықтың тарихи эволюциясын түсіндіруде аталған ойшылдардың көзқарастарын салыстыра қарастыру. Поппер ұсынған фальсификационизм тұжырымдамасы ғылыми теориялардың ақиқатқа жақындау процесін сыни тексеру мен теріске шығару қағидасы арқылы түсіндіреді. Ал Т. Кун ғылым дамуын біртұтас сызықтық эволюция емес, «қалыпты ғылым» мен «ғылыми революциялар» арасындағы ауысулар арқылы жүретін парадигмалық өзгерістер жүйесі ретінде сипаттайды. Лакатош болса осы екі тұжырымдаманы біріктіріп, ғылыми зерттеу бағдарламалары әдіснамасын ұсынды, онда ғылым дамуының рационалды әрі тарихи сипаты үйлестіріледі. Мақалада әрбір философтың реалдықты түсіндіру тәсілі, ғылыми ақиқаттың шарттары және ғылыми білімнің қоғаммен байланысы тұрғысынан айырмашылықтары мен ортақ бағыттары көрсетіледі. Авторлар көзқарастарын салыстыра отырып, ғылыми теориялардың тарихи және әлеуметтік контекстісін ашуға баса назар аударылады. Нәтижесінде, ғылыми танымның дамуы үздіксіз эволюциялық сипатта жүретінімен қатар, оның мазмұны үнемі теориялық және әдіснамалық өзгерістерге ұшырап отыратыны дәлелденеді. Лакатоштың бағдарламалық моделі Поппер мен Кун идеяларының синтезі ретінде қарастырылып, қазіргі ғылым философиясындағы рационалдылық пен релятивизм арасындағы тепе-теңдікті табуға мүмкіндік беретіні тұжырымдалады.

https://doi.org/10.48081/BTOUH3.2026/90-110

2026

Выпуск 3

This article examines the philosophical significance of being and human life in the worldview of Akyt Ülimjiuly, a poet, thinker, and religious educator. Questions concerning the meaning and value of human life constitute one of the most enduring and pressing themes in philosophical inquiry, continuously debated from ancient thinkers to the present day. From an ontological perspective, it is impossible to consider the human being in philosophical reflection in isolation from what exists – that is, from being itself. According to Akyt Ülimjiuly, no philosophical problem can be resolved at a fundamental level unless the question of being is first clarified. He emphasizes that “each human being is a universe, and the universe is a sign that points to the existence of Allah,” thereby grounding the claim that knowledge of Allah begins with knowledge of the self. The central conclusion of Akyt’s spiritual and epistemic legacy the truth of knowing Allah – begins, first and foremost, with self-knowledge and with comprehending the meaning of one’s own life. In the thinker’s understanding, only along this path can a person establish an authentic relationship with the Supreme Creator. Taking this principle as foundational, Akyt Ülimjiuly seeks to disclose the interrelation between being and the human being within the framework of ontological wholeness, drawing in this endeavor on Islamic sources. The article clarifies the place and significance of Akyt Ülimjiuly’s philosophical views grounded in the spiritual bond between the human and the Creator within the context of national spiritual culture. The research findings demonstrate not only that Akyt Ülimjiuly’s worldview resonates with Islamic philosophy, but also that it has taken shape as an independent philosophical system that reflects the deep strata of Kazakh spirituality.

https://doi.org/10.48081/BTOUH3.2026/74-89

2026

Выпуск 3

В статье обосновывается необходимость формирования новой, космоцентрической этики, способной стать нормативным основанием для деятельности человека за пределами Земли. Ключевым вызовом для такой этики является проблема обоснования внутренней ценности - ценности, присущей чему-либо самому по себе, независимо от полезности для других. Традиционная этика, укоренённая в человеческом опыте, сталкивается с эпистемологической трудностью при попытке распространить свои принципы на неизвестные формы бытия во Вселенной. Цель настоящей работы - построить философское обоснование космоцентрической этики, способной регулировать взаимодействие с потенциальной внеземной жизнью. Основная задача – выявить универсальный критерий внутренней ценности, применимый в космическом масштабе. Для решения этой задачи мы обращаемся к философии Иммануила Канта, а именно к его анализу организма как естественной цели и учению о моральной автономии. Основной тезис заключается в следующем: способность к самозаконодательству, составляющая, по Канту, основу внутренней ценности и достоинства разумного существа, является не уникальным свойством, но высшей, наиболее развитой формой более общего фундаментального свойства - самоорганизации, присущего всем живым существам как организмам. Следовательно, внутренняя ценность может и должна быть распространена на всё живое, образуя биоцентрический базис космоцентрической этики. При этом градуальность способности к самоорганизации позволяет ввести не произвольный, а философски обоснованный критерий для сопоставления внутренней ценности разных видов, что является необходимым для решения практических коллизий, связанных, например, с терраформированием.

https://doi.org/10.48081/BTOUH3.2026/111-124

2026

Выпуск 3

Мақалада XXI ғасырдағы цифрлық жаңғыру мен жаһандану үдерістерінің аясында адам әрекетінің трансценденталды негіздері философиялық-праксеологиялық тұрғыдан талданады. Зерттеудің негізгі мақсаты – қазіргі тұлғаның іс-әрекет құрылымын, оның құндылықтық бағдарларын және жауапкершілік өлшемдерін трансценденталды алғышарттар арқылы теориялық тұрғыда жүйелеу. Сонымен қатар қазіргі қоғамдағы технологиялық өзгерістер мен әлеуметтік трансформациялардың адамның дүниетанымына, мінез-құлқына және шешім қабылдау ерекшеліктеріне ықпалы қарастырылады. Зерттеу нысаны ретінде заманауи қоғамдағы адам әрекетінің рухани және мәдени мазмұны алынған, ал зерттеу пәні – осы әрекетті айқындайтын трансценденталды және праксеологиялық сипаттамалар. Зерттеудің әдіснамалық негізін трансцендентализм дәстүрі, классикалық философиялық рефлексия және әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдардағы заманауи талдау тәсілдері құрайды. Зерттеу барысында талдау, синтез, герменевтикалық түсіндіру және салыстырмалы әдістер қолданылды. Цифрлық орта, инновациялық технологиялар және институционалдық өзгерістер адамның болмыс тәсіліне, дүниетанымына және шешім қабылдау логикасына әсер ететін маңызды факторлар ретінде қарастырылады. Сонымен қатар құндылықтар жүйесінің өзгеруі мен мағыналық бағдарлардың трансформациясы адам әрекетінің жауапкершілік өлшемімен байланыста сараланады. Қазақтың рухани мұрасы мен Орталық Азияның мәдени кеңістігі негізінде трансценденталды өлшемдердің ұлттық ерекшеліктері айқындалады. Зерттеу нәтижелері трансценденталды бағдарлардың тұлғаның әлеуметтік, мәдени және экологиялық жауапкершілігін күшейтетін маңызды негіз екенін көрсетеді. Жұмыстың ғылыми жаңалығы адам әрекетін ұлттық-мәдени контекстте философиялық-праксеологиялық тұрғыдан кешенді талдаумен сипатталады.

https://doi.org/10.48081/BTOUH3.2026/61-73

2026

Выпуск 3

В статье рассматривается феномен миграции через призму социологической онтологии, раскрывающей специфику существования мигранта как субъекта, находящегося между состояниями «бытия» и «пребывания». Анализируются философские и социологические основания миграционного опыта, особенности формирования идентичности, социального пространства и механизмов адаптации. Делается вывод о том, что мигрант представляет собой не только объект социальной политики, но и носителя особой формы существования, характеризующейся множественностью принадлежностей, неопределённостью статуса и постоянной реконструкцией собственной идентичности. На основе реконструкции ключевых подходов – транснационального поворота в миграционных исследованиях, концепции лиминальности – обосновывается тезис о фундаментальной амбивалентности мигранта как социально-онтологической фигуры. Лиминальность как онтологическая характеристика раскрывается как пребывание «на пороге», когда мигрант более не принадлежит обществу происхождения, но еще не инкорпорирован в общество назначения. Мигрант рассматривается одновременно как субъект, конституирующий собственные транснациональные миры, и как объект пограничных режимов, переживающий состояние «онтологической незащищенности». В статье делается вывод, что миграция представляет собой не периферийное или девиантное явление, а архетипическую рамку социального бытия, изменяющее классические представления о стабильности, принадлежности и идентичности.

https://doi.org/10.48081/BTOUH3.2026/160-171

2026

Выпуск 3

В статье рассматриваются возможности и риски внедрения полузакрытых партийных списков в Казахстане в условиях формирования новой модели представительного органа Курултая. Актуальность исследования обусловлена переходом к выборам депутатов по партийным спискам и необходимостью поиска институционального баланса между ролью политических партий в формировании представительства и расширением возможностей избирателей влиять на персональный состав депутатского корпуса. На основе результатов аналитического исследования партийного рекрутирования, а также сравнительного анализа международного опыта Словакии, Чехии, Швеции, Бельгии и Нидерландов выявлены основные политико-институциональные эффекты гибких списочных систем. Установлено, что введение преференциального голосования способно повысить персональную ответственность кандидатов, усилить связь между избирателями и представителями, а также создать дополнительные возможности для региональных кандидатов. Одновременно выявлены риски чрезмерной персонализации внутрипартийной конкуренции, усиления преимуществ медийно и ресурсно обеспеченных кандидатов и сохранения территориальных дисбалансов. Обосновывается вывод о целесообразности рассмотрения для Казахстана умеренно гибкой модели полузакрытого списка, предусматривающей сохранение первоначального партийного ранжирования при предоставлении избирателям юридически значимой возможности влиять на очередность кандидатов посредством преференциального голосования.

https://doi.org/10.48081/BTOUH3.2026/207-222

2026

Выпуск 3

The article analyzes the contemporary state of the Turkic world in the 21st century, focusing on political, economic, cultural, and humanitarian integration, major challenges, and development prospects. It examines the role of the Organization of Turkic States, TURKPA, and TURKSOY in strengthening political dialogue, mutual trust, humanitarian cooperation, and regional stability. Particular attention is paid to economic integration and energy and transport projects, including TANAP, TAP, and the Middle Corridor, which increase the participation of Turkic states in global trade and energy systems. The study highlights TURKSOY’s contribution to preserving a common cultural identity, developing cultural diplomacy, transmitting shared values to younger generations, and advancing scientific cooperation. Geopolitical competition, economic inequality, infrastructure, and transport limitations are identified as major challenges. Future prospects include the development of the Middle Corridor, e-commerce, digital infrastructure, cybersecurity, joint educational and research projects, and stronger strategic coordination. These directions may support sustainable integration and strengthen the Turkic world as a strategic regional and global actor.

https://doi.org/10.48081/BTOUH3.2026/199-206

2026

Выпуск 3

Мақалада қазіргі қазақ жастарының бойында кездесетін рухани жатсыну көріністері философиялық және психологиялық тұрғыдан пәнаралық негізде талданады. Жаһандану дәуіріндегі идентификациялану дағдарысының рухани ерекшеліктеріне баса назар аударатын философиялық - психологиялық идеялар мен тұжырымдары зерделенеді. Жастардың дәстүрлі мәдениет пен қазіргі жаһандану сын-тегеуріндерінің тоғысында болғандықтан, ұлттық бірегейлік пен жаһандық біртұтас мәдениет арасындағы қақтығыстардан тыс қалмайтыны аксиологиялық талдау арқылы айқындалады. Мақаланың мақсаты – жатсыну мәселесіне қатысты ғылыми зерттеулерді саралау негізінде қазіргі әлеуметтік ортадағы жастар жатсынуының ерекшеліктерін айқындау және философиялық идеялар мен психологиялық талдауларды тоғыстыратын пәнаралық тәсілдің ғылыми маңызын негіздеу. Зерттеу нәтижелері жастардың рухани құндылықтардан алшақтау себептерін, ұлттық сана мен дүниетанымның қалыптасуындағы ішкі қайшылықтарды айқындауға мүмкіндік береді. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі мен «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы жүргізетін әлеуметтанулық зерттеу деректері талданып, қазақ жастарының отбасы мен денсаулық сияқты дәстүрлі құндылықтармен қатар кәсіби даму мен материалдық әл-ауқатқа да басымдық беретіні көрсетіледі. Жатсыну ұғымы философиялық тұрғыда дәстүр мен модернизация арасындағы тепе-теңдік, ал психологиялық тұрғыда қауіпсіздік пен өзін өзектендіруге ұмтылыс ретінде қарастырылды. Қорытындыда білім беру бағдарламарын, мәдени бірегейлікті нығайтуды, өмірдің материалдық және рухани аспектілері арасындағы үйлесімділікке қол жеткізуге бағытталған философиялық және психологиялық тәсілдерді интеграциялау арқылы бұл құбылысты еңсеру бойынша ұсыныстар беріледі.

https://doi.org/10.48081/BTOUH3.2026/40-60

2026

Выпуск 3

В данной статье рассматриваются просветительские взгляды одного из идеологов сибирского областничества, этнографа и путешественника Г.Н. Потанина в соотношении с казахской этикой. Г.Н. Потанин был другом Ч.Ч. Валиханова, был знаком с плеядой казахских либеральных интеллигентов начала ХХ века, также называл другом Алихана Букейханова. Применяя историко-философский метод, авторы обозначают специфичность просветительства Г. Н. Потанина и казахских мыслителей. Научная новизна данной статьи представлена философским осмыслением личности Г. Н. Потанина, его просветительских идей, научной и общественной деятельности. В основном предыдущие исследования затрагивали деятельность и наследие Г. Н. Потанина в историческом рассмотрении. Просветительство представлялось мировоззренческой парадигмой новой цивилизации. Нравственно-рациональное осмысление мира и высшая ценность человека, уникальности локальных культур, всеединство всего человечества составляют содержание просветительства. Идеалом казахского интеллигента для Г. Н. Потанина был Ч. Ч. Валиханов, и становление светской национальной интеллигенции как флагмана в приобщении народа к новой цивилизации виделось важнейшей исторической вехой. Колониальное положение детерминировало специфику просветительства. Этическая категория достоинства, обретаемая всесторонним образованием, обуславливала духовную основу нового общества, способного заявить о себе как о самостоятельном политическом субъекте.

https://doi.org/10.48081/BTOUH3.2026/26-39

2026

Выпуск 3

В данной статье рассмотрен вопрос послевузовского образования в университетах. Рассмотрена роль научных исследований в контексте университетов, как причина прогресса, способ обучения студентов во взаимодействии и формировании новых знаний. Рассмотрены препятствия в обучении студентов послевузовского образования и причины по которым они могут не завершить обучение. Собраны данные по университетам Казахстана о количестве студентов послевузовского образования (магистранты, докторанты, резиденты), с разбивкой по размерам, форме собственности, местонахождению университетов. Так из сорока четырех университетов, задействованных в данной статье, показатель доли студентов послевузовского образования был от 1,4% до 28,2%. При этом выявлены различия в этом показателе в зависимости от размера университета, а форма собственности не повлияла на показатель. Проведена сравнительная оценка доли студентов послевузовского образования в университетах Казахстана с этим показателем в университетах в других стран. Так наибольшая доля студентов послевузовского образования в Европе, в таких странах как Германия и Великобритания, в Казахстане этот показатель равен 8,2%. Также отмечено что показатель доли студентов послевузовского образования недостаточно представлен в международных рейтингах университетов.

https://doi.org/10.48081/BTOUH3.2026/232-251

2026

Выпуск 3